ẢNH TƯ LIỆU

Danhsachhoivien

Tinh hoa đất tổ :: Những đạo sắc phong mới tìm thấy ở Đình Cao Xá

(Nguoiphutho.com) Đình làng Cao Xá, xã Cao Xá, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ là di tích lịch sử văn hóa Quốc gia. Tại đây, mới tìm được ba đạo sắc phong thuộc triều Nguyễn. Đạo thứ nhất do vua Tự Đức ban vào ngày 24 tháng 11 năm Tự Đức thứ 31 (1881). Đạo thứ hai, vua Đồng Khánh ban ngày 1 tháng 7 năm Đồng Khánh thứ hai (1887). Đạo thứ ba, vua Duy Tân ban ngày 11 tháng 8 năm Duy Tân thứ ba (1910). Trong khoảng chưa đầy 30 năm, một ngôi đình làng liên tục nhận được ba đạo sắc phong, sự kiện hiếm thấy này không phải bất cứ ngôi đình làng nào trong vùng đất Tổ cũng có được.

Cả ba đạo sắc phong đều chuẩn y cho dân làng Cao Xá được thờ phụng bốn vị thần thờ ở đình làng theo quy mô quốc khánh. Bốn vị thần được vua ban các mỹ tự xứng với sự hiển linh của từng vị.

Trong bốn vị thần, có hai vị Sơn thần, một vị Thủy thần và một thần bản thổ. Điều này thật đặc biệt. Sơn thần và Thủy thần vốn xung khắc như lửa với nước. Mối bất hòa này được dân gian mô tả trong chuyện Sơn Tinh, Thủy Tinh. Vậy mà đình Cao Xá thờ cả hai vị thần đại diện cho hai sức mạnh thần bí của hai thế lực siêu nhiên là âm và dương. Bức đại tự treo tại gian giữa đình có bốn chữ "ÂM DƯƠNG HỢP ĐỨC" cho thấy dân làng thờ phụng cả âm và dương. Đức tin lớn nhất của dân làng đối với các thần linh là cầu mong ÂM DƯƠNG hòa hợp, xóa bỏ hận thù, kết giao sức mạnh, giúp cộng đồng sinh tồn, phát triển.

Tất nhiên "ÂM DƯƠNG HỢP ĐỨC" còn hàm chứa đặc trưng tín ngưỡng phồn thực của cư dân lúa nước. Nhưng biểu tượng âm dương tại đình Cao Xá không cụ thể là linh vật khí âm dương như cua mo cò gỗ, nõ nường được thờ ở một số ngôi đình khác trong vùng. Thay vì các linh vật khí, đình Cao Xá treo bức đại tự "ÂM DƯƠNG HỢP ĐỨC", đề cao tín ngưỡng phồn thực của cư dân lúa nước, đồng thời tôn vinh cả Sơn thần lẫn Thủy thần, cầu mong âm phù dương trợ, hợp đức chở che cho dân làng được nhân khang vật thịnh, mùa màng tươi tốt, mọi sự bình yên.

Có thể dựa vào vị trí địa lý của làng Cao Xá để giải thích lý do thờ phụng cả thần núi và thần nước tại ngôi đình này. Cao Xá thuộc vùng đất gò đồng cuối cùng của vùng chân núi Nghĩa Lĩnh, tiếp giáp và mở ra những cánh đồng màu mỡ dọc tả ngạn sông Thao, đỉnh tam giác trên cùng của châu thổ sông Hồng. Tên gọi nhiều cánh đồng làng còn mang dấu tích của vùng đất cổ xen kẽ gò đồng dưới chân núi Nghĩa Lính như Gò Mấn, Gò Lều, Gò Từa, Gò Cạn, Gò Giang, Gò Nương Dải, Gò Mèn, Gò Sợi Bún...Lại có những cánh đồng mang tên đồng trũng thời kỳ biển tiến như: Đồng Sóng, Đồng Lợ, Đồng Vè, Đồng Trằm...Cư dân vùng lúa nước Cao Xá chịu thiên tai lũ lụt hàng năm rất cần Sơn thần, Thủy thần phù trợ. Thế đất Cao Xá có phong thủy đầu gối sơn, chân đạp thủy. Phía đông bắc có núi Hùng, phía tây nam có sông Thao. Thờ Sơn thần, Thủy thần ở đình làng để cầu mong các thần phù hộ, tránh được thiên tai lũ lụt hàng năm. Nét đặc biệt này khiến các triều vua phong kiến ban tặng đặc ân cho Cao Xá như đã nêu trong các đạo sắc phong trên.

Nhưng không phải tới triều Nguyễn mới có những đặc ân đó. Cả ba đạo sắc phong của triều Nguyễn đều nhắc tới cụm từ "Tòng tiền phụng sự" (theo như trước mà phụng sự), "Y cựu phụng sự" (phụng thờ như cũ). Vậy là các đời vua trước đó đã có sắc phong cho Cao Xá thờ cúng bốn vị thần trên như trước đây đã thờ và tổ chức cúng tế theo quy mô quốc khánh. Tế lễ đình của một đình làng theo quy mô quốc khánh là một sự kiện đặc biệt không phải đình nào cũng có. Nét đặc biệt của đình Cao Xá là ở lễ nghi thờ phụng tâm linh. Đình thờ bốn vị thần linh có tên trong sắc phong, đồng thời còn thờ hai vị nhân thần có công giúp nhà Trần giữ nước, cứu dân (Hộ quốc tí dân). Vị tướng võ là Dữ Tướng Hắc Đạo. Vị tướng Văn là Cái Sĩ Đương Hương.

Tên thực của hai nhân thần chưa rõ, nhưng công đức thì to lớn và hiển hách tựa anh hùng cái thế đã hóa thánh.

Làng Cao Xá hiện còn những địa điểm liên quan đến hai vị nhân thần này.

Đó là ngôi đền Cao Xá, có tên là Đền Vũ, đang được phục dựng, nằm trong cụm di tích quốc gia đình- đền- chùa Cao Xá. Tương truyền ngôi đền đá này thờ một vị võ tướng. Hậu cung có bệ thờ, không có ngai vị mà chỉ có một bành gỗ sơn son thếp vàng. Bành đặt ở nơi võ tướng chỉ huy và duyệt quân lính tập trận. Để tưởng nhớ công ơn võ tướng, dân làng dựng đền trên một quả gò thấp giữa cánh đồng, huyệt kim quy. Cạnh Đền Vũ có cánh Đồng Trận là nơi tập trận, cũng có thể là bãi chiến trận liên quan đến Dữ tướng Hắc Đạo. Đại tiệc tế đền vào ngày 1 tháng 2 âm lịch, tổ chức tại đền, diễn ra trong một ngày. Phẩm vật gồm oản, bánh mật, chè kho. Trước đó, ngày 20 tháng Chạp có vàng mã, bốn bộ quần áo tướng và đôi hia được đưa lên đền làm Chạp. Sau đó, mổ lợn tế thần tại hậu cung đền. Có thể đền Vũ chính là võ miếu của phủ Tam Đới.

Có những chứng cứ liên quan đến Cái Sĩ Đương Hương và truyền thống hiếu học của dân làng. Vị nhân thần này gắn với mỹ tự Cái Sĩ. Gốc của từ Cáitheo nghĩa Nôm là lớn nhất, kiểu như sông cái, tay cái, đũa cái, nghĩa Hán là bao trùm, như anh hùng cái thế. Cái Sĩ là tước hiệu của vị quan văn có phẩm hàm lớn, có ân uy lớn. Tôn thờ vị tướng văn cỡ lớn đồng nghĩa với tôn thờ văn nghiệp, văn hóa. Quê của vị nhân thần này có ở Cao Xá hay không, cần tiếp tục tra cứu. Nhưng vị nhân thần này được thờ ở đình làng là điều có thực. Cao Xá là vùng quê hiếu học, tôn vinh truyền thống hiếu học. Điều này có trong cuốn "Hưng Hóa kí lược" của Phạm Thận Duật- Tri phủ Hưng Hóa- viết năm 1856. Gần đây tác giả Phạm Bá Khiêm dựa vào tư liệu của tiến sĩ Phạm Thị Thúy Vinh, viện Hán Nôm, dịch văn bia "Trùng tu Văn Miếu tịnh nghi môn bi kí", kí hiệu 5.107-5.108- Thư viện Hán Nôm, đã đăng bài "Văn Miếu phủ Tam Đới" trên Báo Phú Thọ số xuân 2009. Tấm văn bia này khắc vào năm Canh Trị thứ 7, đời vua Lê Huyền Tông (1669). Mặt phải bia ghi: " Trị sở phủ Tam Đới đặt tại xã Cao Xá, huyện Bạch Hạc. Phía Tây xã Cao Xá có Văn Miếu phủ Tam Đới. Đây là một vị trí rất đặc biệt, phía trước có sông bao bọc như đai bạc, phía sau có núi cao sừng sững che chở, phía trái có chùa, lại gần nơi họp chợ, bên phải có cây cối tươi tốt um tùm, bốn mùa hoa nở. Văn Miếu được đặt ở đó lâu lắm rồi. Cho đến thời điểm tác giả soạn văn bia này (Tiến sỹ Trần Đỗ Đồng, người làng Yên Dũng, phủ Lạng Giang, Kinh Bắc soạn khắc vào tiết mạnh Đông năm Kỷ Dậu 1669-C.V.Đ) thì tuy chỉ còn lễ nghi phụng sự không dứt, nhưng quy mô nhỏ hẹp không thay đổi".

Cao Xá có Ngõ Nghè liên quan đến truyền thông hiếu học. Tại ngõ Nghè có ngôi nhà thờ tổ của dòng họ Nguyễn Hữu mới được xây dựng lại. Gần đây họ Nguyễn này đã xác định được tên cụ tổ là quan nghè Nguyễn Hữu Bản, em trai thứ 3 của vị quan triều Nguyễn Lô Hồng Thiếu Khanh (1883- 1954). Cụ Nguyễn Hữu Bản từ Bạch Hạc lên sinh cơ lập nghiệp tại Cao Xá. Hậu duệ của họ Nguyễn Hữu gồm các chi Nguyền Đình, Nguyễn Văn, Nguyễn Khắc ở Cao Xá hiện nay. Cụ Nguyễn Hữu Bản đỗ quan nghè sau khi lên Cao Xá. Tư thất của cụ ở xóm ngõ Nghè. Truyền thống hiếu học được liên tục phát huy. Những năm đầu kháng chiến chống Pháp, đình làng Cao Xá thành trường tư thục đầu tiên của huyện Hạc Trì. Dân làng đã bán ruộng công, dựng trường tư thục, đón thầy về dạy học trò làng. Học trò khắp vùng đã về đây học tập. Năm 1946, trường tư thục Cao Xá được Bác Hồ gửi thư khen vì thầy trò sáng thì học tập, đêm thì giúp dân sản xuất, lại hăng hái thi đua nhặt bông gạo may áo ấm tặng chiến sỹ. Cũng tại ngôi đình, ngay từ ngày đầu kháng chiến chống Pháp có 5 thầy trò Cao Xá nhập ngũ lên đường đánh giặc. Sau này nhiều người trở thành lãnh đạo Đảng, nhà nước, quân đội, kỹ sư, bác sỹ, tiến sỹ...từng học tập tại ngôi trường đầu tiên là đình làng.

Cái Sỹ Đương Hương, Văn miếu phủ Tam Đới, Võ miếu phủ Tam Đới, Văn chỉ Cao Xá, Ngõ Nghè và đình làng Cao Xá là những dấu tích văn hóa tôn vinh truyền thống hiếu học của làng. Đó cũng là di sản văn hoá cần khôi phục của phủ Tam Đới có trị sở ở Cao Xá.

CÁC ĐẠO SẮC PHONG ĐÌNH CAO XÁ

I. Sắc chỉ Sơn Tây tỉnh, Sơn Vi huyện, Cao Xá xã tòng tiền phụng sự Chiếu ứng anh thông linh tế linh diệu địch cát tuấn tĩnh Quý Minh thượng đẳng thần, An trấn hùng phong tĩnh tri tú nham Ất Sơn chi thần, Biến hóa anh thông quảng lợi đăng trạm Bát Hải Long Vương chi thần, Bảo hộ quảng thi phổ huệ đôn ngưng bản thổ chi thần tiết kinh ban cấp.

Sắc phong chuẩn kì phụng sự Tự Đức tam thập nhất niên chính trực trẫm ngũ tuần đại khánh tiết kinh ban bảo chiếu đàm ân lễ long đăng khuyết đặc chuẩn hứa y cựu phụng sự dụng chí quốc khánh nhi thần kỷ điển khâm tai.

Tự Đức tam thập niên thập nhất nguyệt nhị thập tứ nguyệt

II. Sắc chiếu Ứng anh thông linh tế linh diệu địch cát tuấn tĩnh Quý Minh thượng đẳng thần, An trấn hùng phong tĩnh tri tú nham Ất Sơn chi thần, Biến hóa anh thông quảng lợi đăng trạm Bát Hải Long Vương chi thần, Bảo hộ bảo hộ quảng thi phổ huệ đôn ngưng bản thổ chi thần hướng lai hộ quốc tí dân niệm trác linh ứng tiết mông ban cấp.

 

Tặng phong lưu kỷ tư kim phôi ưng cách mệnh miến niệm thần hưu hà gia tặng Dực bảo trung hưng các đẳng thần nhưng chuẩn hứa Sơn Tây tỉnh, Sơn Vi huyện, Cao Xá xã y cựu phụng sự thần kỳ tương tá lê dân khâm tai.

Đồng Khánh nhị niên thất nguyệt sơ nhất nhật.

III. Sắc chỉ Phú Thọ tỉnh, Hạc Trì huyện, Cao Xá xã tòng tiền phụng sự hiển ứng anh thông linh tế linh diệu địch cát tuấn tĩnh Dực bảo trung hưng Quý Minh thượng đẳng thần, An trấn hùng phong tĩnh tri tú nham Dực bảo trung hưng Ất Sơn chi thần, Biến hóa anh thông quảng lợi đăng trạm Dực bảo trung hưng Bát Hải Long Vương chi thần, Bảo hộ quảng thi phổ huệ đôn ngưng Dực bảo trung hưng bản thổ chi thần tiết kinh ban cấp.

Sắc phong chuẩn kỳ phụng sự Duy Tân nguyên niên tấn quang đại lễ kinh ban bảo chiếu đàm ân lễ long đăng tự đặc chuẩn y cựu phụng sự dụng chí quốc khánh nhi thân kỉ điển khâm tai.

Duy Tân tam niên bát nguyệt thập nhất nhật.

DỊCH NGHĨA

I. Sắc chỉ ban đặc ân cho xã Cao Xá, huyện Sơn Vi, tỉnh Sơn Tây phụng sự như cũ việc thờ phụng (các thần): Chiếu ứng anh thông linh tế linh diệu địch cát tuấn tĩnh Quý Minh thượng đẳng thần, An trấn hùng phong tĩnh chi tú nham Ất Sơn thần, Biến hóa anh thông quảng lợi đăng trạm Bát Hải Long Vương thần, Bảo hộ quảng thi phổ huệ đôn ngưng bản thổ thần.

Nay, nhân đại lễ 31 năm ngày đăng quang chính trực và mừng sinh nhật lần thứ 50 của trẫm, (trẫm) đặc ân ban chiếu chuẩn y như cũ cho xã Cao Xá, huyện Sơn Vi, tỉnh Sơn Tây thờ cúng (các thần) long trọng như quốc khánh. Đã tuyên.

Ngày 24 tháng 11 năm Tự Đức 33 (1881)

II. Trẫm ban sắc chiếu (cho các thần): Ứng anh phong linh tế linh diệu địch cát tuấn tĩnh Quý Minh thượng đẳng thần, An trấn hùng phong tĩnh tri tú nham Ất Sơn thần, Biến hóa linh thông quảng lợi đăng trạm Bát Hải Long Vương thần, Bảo hộ quảng thi phổ huệ đôn ngưng bản thổ thần để đảm đương linh ứng giúp nước cứu dân.

Nay trẫm tặng thêm (danh hiệu) Dực bảo trung hưng cho các thần, đồng thời vẫn chuẩn y (như cũ) cho xã Cao Xá, huyện Sơn Vi, tỉnh Sơn Tây thờ phụng các thần như cũ để cùng trẫm bảo vệ muôn dân. Đã tuyên.

Ngày mồng 1 tháng 7 năm Đồng Khánh thứ hai (1887).

III. Nay vua (trẫm) ban sắc chỉ cho xã Cao Xá, huyện Hạc Trì, tỉnh Phú Thọ thờ phụng như cũ các thần: Hiển ứng linh thông linh tế linh diệu địch cát tuấn tĩnh Dực bảo trung hưng Quý Minh thượng đẳng thần, An trấn hùng phong tĩnh tri nham Dực bảo trung hưng Ất Sơn thần, Biến hóa anh thông quảng lợi đăng trạm Dực bảo trung hưng Bát Hải Long Vương thần, Bảo hộ quảng thi phổ huệ đôn ngưng Dực bảo trung hưng bản thổ thần.

Sắc phong được ban bố nhân dịp đại lễ tấn quang năm thứ nhất của vua Duy Tân chuẩn y việc phụng sự cúng tế như cũ và phải thực hiện bảo chiếu  này thật long trọng như quy mô cúng tế quốc khánh.

Ngày 11 tháng 8 năm Duy Tâm thứ ba (1910)

Cao Văn Định (Nguồn: Vanhocnghethuatphutho.org.vn)