ẢNH TƯ LIỆU

Danhsachhoivien

Văn học - Nghệ thuật :: Người giữ "hồn" hát xoan

(Nguoiphutho.com) Khi nói đến nghệ nhân hát xoan vùng đất Tổ, ai ai cũng nhắc tới bà Nguyễn Thị Lịch. Bởi bà là người đã gìn giữ, bảo tồn và phát triển môn nghệ thuật văn hoá dân gian đặc sắc này. Nhiều người cho rằng "Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch dường như sinh ra để làm nghệ thuật, là người giữ hồn của làn điệu hát xoan", bà vui vẻ đáp lại "Tôi chưa làm được nhiều cho hát xoan mà ngược lại hát xoan đã tôn vinh tôi"...
Bốn đời cùng hát xoan
Làng An Thái (xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì - Phú Thọ) đón tôi trong buổi trưa tràn không gian hoài niệm về vùng đất nhân kiệt, địa linh. Tôi về An Thái với khao khát đi tìm những nghệ nhân sống chết với nghệ thuật hát xoan. Tôi đi tìm một kho tàng di sản quý và những báu vật sống đang ngày càng vắng bóng.
Tiếp chúng tôi là nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch. Ở tuổi 60 có cháu gọi bằng bà nhưng nom bà vẫn rất hoạt bát, nhanh nhẹn, dáng người khoẻ mạnh, khuôn mặt phúc hậu. "Từ đầu năm đến giờ mình cũng không có nhiều thời gian ở nhà vì nhiều nơi mời biểu diễn. Hàng tháng cũng phải đi vài lần", bà Lịch tâm sự.
Từ nhỏ, bà Lịch đã theo chân ông và cha đi hát xoan ở các lễ hội đầu năm. Những lần được nghe ông và cha hát, bà tìm tòi mọi cách để học được những làn điệu hát xoan cổ. Rồi hàng ngày, thấy mọi người đến nhà mình để học hát, vốn đã tò mò về hát xoan lại càng tò mò hơn: "Gọi là hát, nhưng tại sao người hát lại không mở miệng rộng lấy hơi mà hát vẫn tròn vành rõ chữ? Hát gì mà cứ í a theo từng chữ?"- bà Lịch tự hỏi. Đọc sách, hỏi ông và cha, bà mới biết hát xoan là một loại hình nghệ thuật tiêu biểu của nền âm nhạc Việt Nam. Và bắt đầu từ đấy, mỗi khi phụ gia đình, lên nương bà đều mang theo các làn điệu hát xoan. Thấy con gái xinh xắn lại đam mê hát xoan, cha bà đã tin tưởng và truyền lại toàn bộ nhiệt huyết và vốn liếng hát xoan cả cuộc đời ông cóp nhặt được. Những làn điệu ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn, thấm vào máu thịt của cô gái miền trung du. Lớn lên, bà Nguyễn Thị Lịch xây dựng gia đình với anh bộ đội quê xứ Đoài, cũng mê những làn điệu xoan. Các con bà Cấn Xuân Tuấn, Cấn Xuân Tiến và Cấn Thị Thuý An cũng lần lượt theo mẹ đi khắp nơi biểu diễn những câu hát xoan mê hoặc lòng người. Vào những buổi tối, cả 3 thế hệ trong gia đình bà thường quần tụ để ôn luyện các làn điệu xoan. Cháu nội bà Cấn Thị Hồng Nhung, năm nay 16 tuổi, đã nhiều lần lên sân khấu hát xoan.
Nỗi lo thất truyền
Theo bà Lịch, hát xoan xuất hiện từ rất sớm, ngay từ thời Hùng Vương dựng nước (hơn 2000 năm trước Công nguyên). Tương truyền, sau khi thắng trận trở về vua Hùng đời thứ 4 cùng thứ phi đi ngang qua làng An Thái. Thứ phi bụng mang dạ chửa bỗng chuyển dạ nhưng không hiểu vì sao chưa thể sinh nở. Giọng hát của một người con gái vọng lại, giúp thứ phi "mẹ tròn con vuông". Vua Hùng quyết định đặt tên làng là làng An Thái và gọi điệu hát là hát xuân (sau chuyển thành hát xoan). Hát xoan là loại dân ca lễ nghi, phong tục, gắn với hội mùa, thờ Thành hoàng... Thuở xa xưa, người Văn Lang tổ chức các cuộc hát xoan vào mùa Xuân, không chỉ để vui chơi mà còn là để cầu Trời cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt và chúc tụng vua Hùng. Xoan gắn liền với lễ hội, với nhu cầu tâm linh.
"Ngày ấy hát xoan rất được ưa chuộng, trong tất cả các đêm hội của làng người ta thường biểu diễn hát xoan, làng An Thái nhà nhà biết hát xoan, người người biết hát xoan. Nhưng trải qua thời gian, cùng với sự đổi thay của lịch sử, nghệ thuật hát xoan cũng trải qua nhiều biến cố thăng trầm", bà Lịch tâm sự.
Nói về sự khác biệt của làn điệu hát xoan, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch cho biết, hát xoan là làn điệu rất khó bởi ngoài chất giọng, dáng điệu, cử chỉ thì cái khó nhất là thuộc các làn điệu. Tổng cộng hát xoan cổ có 14 làn điệu (quả cách) bao gồm hát tràng mai (mời vua), đối rãy cách, nhà ngâm cách, tứ đưa cách, tứ dân cách, ngư thiều cách, xoan thời cách, hồi liên cách, hò chèo cách, xuân hạ thu đông cách và cài huê cách. Mỗi quả cách đều có kép (để đưa cách) và đào (đào hát). Xưa kia để hát hết 14 quả cách phải hát liên tục thâu đêm! Một gánh hát thường có 4 cô đào và 1- 2 anh kép. Lời hát bằng âm Hán - Việt, khi biểu diễn có nhạc cụ hỗ trợ là trống và phách.
Nói đến sự phát triển của làn điệu hát xoan hiện nay, bà Lịch ngậm ngùi nói: "Hát xoan là di sản văn hoá vô giá, là niềm tự hào của người dân Phú Thọ. Nhưng hiện giờ số người hát xoan thành thạo ngày càng hiếm. Lớp thanh niên lớn lên rời bỏ làng quê nên dần thấy xa lạ với câu hát xưa. Còn những người mà câu ca, điệu hát đã hằn sâu trong máu thịt, đa phần đều đã lớn tuổi. Mình chỉ mong làm được gì đó giữ được câu hát".
Trong lễ hội của làng hiện nay, người ta giờ không mấy chú ý đến hát xoan. Cả năm mới có một lần thực sự được hát hết mình. "Nếu không nhanh chóng hướng dẫn, đào tạo một lớp trẻ có lòng mê hát thực sự thì e rằng hát xoan sẽ đứng trước nguy cơ thất truyền". Bà Lịch lo lắng.
Truyền "lửa" hát xoan
Nhận thức được sự quý giá của điệu hát xoan, nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Lịch đã tình nguyện mở lớp dạy hát xoan cho các cháu thanh, thiếu niên địa phương. Gọi là lớp học nhưng không có học phí hay bất cứ một khoản đóng góp nào và không có sự tài trợ của đoàn thể. Thầy và trò đến đây bằng niềm say mê cháy bỏng là được hát, được đắm mình trong những giai điệu truyền cảm, mượt mà của hát xoan.
Hiện bà Lịch đã mở được 4 lớp như thế, lớp học có khoảng 40 học sinh, tuổi từ 11 trở lên được tổ chức ngay ở sân đình. Đều dặn vào hàng tuần từ 19 giờ đến 21 giờ, những giai điệu êm ái, lắng đọng lại được ngân lên từ các lớp học. Mỗi học sinh đều được "đạo diễn" Nguyễn Thị Lịch chỉ dạy, uốn nắn cho từng câu hát, điệu múa. Bà Lịch cho biết: "Do sự đặc biệt của làn điệu hát xoan, tôi chủ yếu dạy các cháu theo lối truyền khẩu, kết hợp với uốn nắn từng câu hát, điệu múa. Thông thường học từ lúc tập làn điệu đến khi hát thành thạo tất cả các quả cách phải mất ít nhất là 4 tháng. Hiện các lớp học hát xoan ở đây thu hút ngày càng đông, đặc biệt có cháu còn ở vào độ tuổi 10- 11, và có học sinh lớn tuổi nhất là 86 tuổi". Những "mầm non" hát xoan này sẽ trở thành những hạt giống quý của loại hình nghệ thuật vốn được coi là di sản văn hoá vô giá ở vùng đất Tổ này. Qua các lớp học này, đoàn nghệ thuật tỉnh Phú Thọ cũng đã chọn được nhiều tài năng hát xoan như em Nguyễn Ngọc Tuấn, Nguyễn Như Quỳnh... Ngoài dạy hát xoan, nghệ nhân Lịch còn dạy ca trù, hát đúm, hát ghẹo, hát phú. Tôi biết, giờ đây nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch đang bước đi đúng hướng trong việc gìn giữ làn điệu cổ. Hy vọng, bà sẽ mang điệu hát xoan vang xa, xa hơn nữa.

Phương Thuận - Hải Ninh (Nguồn: www.doisongphapluat.com.vn)