ẢNH TƯ LIỆU

Danhsachhoivien

Văn học - Nghệ thuật :: Bảo tồn và phát huy giá trị của hát Xoan Kỳ I: Những người giữ “hồn” Xoan cổ

(Nguoiphutho.com) Truyền thuyết kể rằng: "Vợ vua Hùng Vương mang thai đã lâu, tới ngày sinh nở, đau bụng mãi mà không sinh được. Có một người hầu gái bèn nói với vợ vua về nàng Quế Hoa xinh đẹp, múa giỏi, hát hay... nên đón nàng về múa hát có thể làm đỡ đau và sinh nở được. Vợ vua bèn cho mời nàng Quế Hoa đến. Giọng hát trong vắt như chim hót, suối chảy; đôi tay uốn, chân đưa mềm mại như tơ làm cho vợ vua quên cả đau đớn và sinh nở được... Vua Hùng hết sức mừng rỡ, khen ngợi nàng Quế Hoa và những lời hát thần kỳ, mới truyền cho các con gái học lấy những lời hát, điệu múa quyến rũ ấy...". Và những điệu Xoan mê đắm cứ thế được truyền khẩu qua các đời, trở thành một di sản phi vật thể đẹp trong lòng  người dân đất Tổ...

  
 Biểu diễn hát Xoan tại Bảo tàng dân tộc học Việt Nam. Ảnh: KIM CHI 

 "Đại thụ" làng Xoan

Trong căn nhà nhỏ, bao bọc bởi màu xanh mát của rừng cây ở xã Kim Đức (TP Việt Trì) ríu rít tiếng trẻ con nô đùa. Bà cụ Lê Thị Đá, SN 1909- Nghệ nhân hát Xoan cao tuổi nhất hiện nay ngồi chơi cùng các chắt nội. Trên bức tường nhà treo trang trọng tấm bằng chứng nhận "Nghệ nhân dân gian" ghi tên bà Lê Thị Đá, xã Kim Đức (TP Việt Trì). Bà Đá hỏi chúng tôi: "Các chú về tìm hiểu hát Xoan à? Nhiều đoàn đến đây rồi, có cả học hát, tìm hiểu về Xoan. Cũng may có nhiều người còn nhớ đến hát Xoan, chứ lớp "Xoan già" như tôi gần đất xa trời rồi, chỉ mong có người nối được cái căn cốt thôi chú ạ". Không gọi là anh, cũng chẳng kêu bằng cán bộ như những bà bủ mà tôi vẫn gặp, bà Đá vào chuyện với cách gọi chú thân mật. Câu chuyện giữa tôi với "cây đại thụ" của làng Xoan bắt đầu như thế.

Là con một đào Xoan nổi tiếng, nên từ bé bà đã "ngấm" những điệu xin huê, đố chữ... Lớn lên đi lấy chồng, thì bố chồng cũng là một trùm phường Xoan danh tiếng, nên lời Xoan của bà càng có cơ hội được rèn giũa. Được chồng "chiều", nên hễ có lễ hội, là bà lại có dịp hát những câu Xoan luyến láy, đậm đà làm say đắm lòng người. "Ngày xưa, hát Xoan không có tiền đâu, phường Xoan của bố chồng tôi chỉ đi hát khi vào hội, hát cho thoả lòng mình thôi"- Bà Đá nhớ lại, và kể!

Những năm chiến tranh, dù bom đạn, nhưng Xoan không mất, mà vẫn như mạch ngầm, mãi chảy trong các làng Kim Đức, An Thái, Hùng Lô... Hội diễn dân ca toàn quốc ở Hà Bắc năm 1972, bà cùng phường Xoan của xã đã mang xoan đi biểu diễn và giành Huy chương Vàng... Thế rồi như cái "nghiệp", Xoan cứ theo bà đi hết thời trẻ, có con đàn rồi mà vẫn "mê" Xoan. Xoan "ngấm" trong bà, như mạch ngầm và ngày càng thêm đượm nồng trong từng lời hát.

Bà Đá cho biết: "Tôi có tất thảy 5 người con gái, thì đến giờ chẳng ai "theo" Xoan cả".  Bà kể thêm: "Có cô út, mê hát cũng được truyền dạy phần nào, nhưng ngặt nỗi bị hen, nên đành bỏ dở, tiếc lắm"! Ngôi nhà và chính bà vẫn là nơi chốn tìm về của nhiều đoàn, nhiều người đến học hát, nghiên cứu, tìm hiểu... cả đời hát Xoan, mê Xoan, bao lớp học trò đã được bà truyền dạy căn cốt từng câu hát, năm 2010 bà đã được Nhà nước vinh dự phong là nghệ nhân hát Xoan. Bà Sửu - cô con gái út đã "lỡ" nghiệp Xoan vì bệnh tật, chen vào câu chuyện: "Ngày xưa, đi hát chỉ cho vui hội, vui làng nhưng đông lắm, nay được quan tâm, cũng nhiều người theo hát Xoan, nhưng mấy ai được như mẹ tôi, cả đời vẫn chỉ với câu Xoan, chẳng quên điệu nào cả, lạ thế!".

Gần trưa, khi nắng ngả lên gốc cây ổi đầu hè, bà Đá cất lời hát, dù không còn tròn, chắc và mượt mà như thuở còn con gái, nhưng vẫn nồng nàn, vẫn mềm ấm ngân nga vọng cả quê đồi, điệu Giáo trống như níu chân khách lạ: "Năm trống cơm thiên hạ thái bình, năm trống cơm nhà nhà no mọi đủ, năm trống cơm mọi vẻ, mọi hay, được mùa hoà thăng lấy cơm bưng trống...".

  
 Ông Trùm Ngũ trong một buổi dạy hát Xoan cho phường Xoan Phù Đức. 

Trước khi chào "Đại thụ của làng Xoan" để ra về, bà Đá còn bảo: "Tôi già rồi, nhiều lúc nhớ quên lẫn lộn, nhưng ai mê Xoan, thích Xoan, cứ về đây, nhớ được đến đâu, tôi dạy cho đến đó, chỉ sợ không học mà thôi"...

Già, trẻ cùng "mê" hát Xoan

Một ngày cuối tháng 3 năm nay, cùng một đồng nghiệp nữ, chúng tôi tìm về khu 5, xã Kim Đức (TP Việt Trì) hỏi nhà ông Lê Xuân Ngũ. Trên con đường mòn xanh mướt bóng cọ, cô bé Đào Thị Thu Thuỷ, mới 11 tuổi dẫn chúng tôi đến nhà ông Ngũ - trùm Xoan của làng Xoan Kim Đức. Hỏi chuyện mới biết,  hoá ra hôm nay Thuỷ đi học hát Xoan ở nhà cụ Trùm. Bên hiên ngôi nhà trình tường đất có lối vào xanh rì hàng rau sắn, cụ Trùm với bộ râu trắng như cước, ngồi trầm ngâm ôn chuyện hát Xoan và những thăng trầm qua bao đời với khách.

Ông Ngũ hào hứng kể: "Ngày xưa, ông nội cũng là trùm phường Xoan, đến đời ông cụ thân sinh cũng vậy. Bởi thế, hễ phường diễn ở đâu, là ông lại được đi theo làm chân giữ trống, trông quần áo. Cũng vì thế, mà câu Xoan đã "ngấm" dần cùng sự yêu thích. "Thời khó khăn, nhiều khi tưởng Xoan mất hẳn, vì chẳng còn ai diễn, ai hát nữa, nhưng ông cụ nhà tôi thì vẫn truyền miệng cho con, cháu, nên may là lời Xoan vẫn được lưu lại..."

Không chỉ cô bé Thuỷ mới 11 tuổi đã "mê" Xoan, mà ở làng Kim Đức bây giờ, nhiều cụ bà, cụ ông và đám thanh niên cũng háo hức học Xoan, với ước mong được đem Xoan đi biểu diễn. CLB hát Xoan Kim Đức (nay là phường Xoan Phù Đức) do ông Ngũ làm Trùm đã truyền dạy  hát Xoan cho hàng trăm người yêu thích. Việc này được duy trì từ lòng yêu Xoan của cụ Trùm và cuốn sổ chép tay đã mòn vẹt bên mép, ghi những lời hát từ trí nhớ của chính ông.

Về làng Xoan An Thái, tìm vào nhà bà Lịch- Trùm phường Xoan. Dù đang bận bịu chuyện nhà, nhưng nhắc tới Xoan, người phụ nữ này vẫn sôi nổi kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện về Xoan từ thuở còn con gái và chuyện phường Xoan. Là một nghệ nhân hát Xoan và hiện là Trùm phường xoan An Thái (TP Việt Trì), bà Lịch là người có nhiều công lao trong quảng bá hát Xoan. Từ truyền dạy ở các lớp học hát, đi hội diễn, biểu diễn trong các dịp lễ hội đến việc tự mở lớp Xoan tại gia và viết lời mới trong các kỳ hội diễn, hát dân ca... Với riêng bà luôn ngầm chảy một tình yêu Xoan đằm thắm, dù câu Xoan có lúc thăng trầm, lắm khi hao hụt...

Nhớ hôm gặp ông Trùm Ngũ ở làng Kim Đức, nói về việc "bảo tồn" Xoan cổ trong cộng đồng và lớp trẻ hôm nay, ông trầm ngâm, rồi bảo: "Cũng chẳng khó đâu anh ạ, miễn là phải yêu hát Xoan. Như tôi đây, các cháu đang ngồi kia... chỉ cần yêu Xoan, thì cho dù ngàn năm nữa, Xoan vẫn được giữ gìn như thủa ban đầu thôi".

Có lẽ thế. Từ tình yêu Xoan và ý thức giữ gìn vốn cổ của dân tộc, những lời Xoan, điệu hát sẽ vẫn còn chan chứa mãi. Hết bà Đá, cụ Ngũ rồi bà Lịch... thì vẫn còn cháu Thuỷ, cháu Xuân, cháu Huyền... những người trẻ yêu hát Xoan hôm nay sẽ cùng giữ gìn câu xoan cho đến tận muôn đời...

Quốc Hội (Nguồn: www.baophutho.vn)