ẢNH TƯ LIỆU

Danhsachhoivien

Văn học - Nghệ thuật :: Bảo tồn và phát huy giá trị của hát Xoan Kỳ 2: Để câu Xoan ngân mãi....

(Nguoiphutho.com) Không để Xoan mai một, cùng với những nỗ lực trong hành trình đưa hát Xoan trở thành di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, nhiều phương cách giữ gìn và phát huy giá trị quý báu của hát Xoan trên đất Tổ đã được triển khai. Không chỉ bằng những công việc ở tầm vĩ mô mà từ chính những người yêu Xoan, mê Xoan và muốn lưu giữ cho muôn đời sau một di sản đặc biệt  của đất cội nguồn...

Hát Xoan đã vào trường học

Đầu năm 2010, khi các nhà nghiên cứu âm nhạc Việt Nam cùng với các ban ngành chuyên môn của tỉnh nỗ lực hoàn thiện những công đoạn cuối cùng của hồ sơ về hát Xoan, để trình lên Unesco công nhận Xoan là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, được sự chỉ đạo  của tỉnh và Sở GD-ĐT, Phòng giáo dục TP Việt Trì cũng bắt đầu triển khai kế hoạch gìn giữ hát Xoan khi bắt đầu đưa hát Xoan vào truyền dạy ở các trường.

  
 Các em học sinh tham gia biểu diễn hát Xoan tại đình làng Hùng Lô, xã Hùng Lô (thành phố Việt Trì. 

Đây như một thách thức đầu tiên khi lưu giữ, phát huy hát Xoan ở khối trường học, cho các học sinh. Bởi nhớ được lời Xoan cổ đã khó, hát và biểu diễn thuần thục Xoan còn khó gấp ngàn lần, nhất là với học sinh. Xoan cổ khó từ lời hát, ngữ điệu đến nghĩa. Ngay như ông Ngũ, bà Lịch - những người đương là trùm Xoan, nghệ nhân, lắm khi còn lúng túng với những làn điệu thuộc về căn cốt của Xoan, nhất là chú giải nghĩa lời hát. Chưa hình dung được căn cốt của Xoan sẽ truyền dạy trong học sinh như thế nào, nhưng khi việc đi học hát Xoan được triển khai, hàng trăm giáo viên đã được cử đi học do các nghệ nhân nổi tiếng như ông Lê Xuân Ngũ, bà Nguyễn Thị Lịch... truyền dạy.

Mất hàng tuần để nghe, hát, hiểu nghĩa... các giáo viên âm nhạc mới hiểu được, hát được một vài làn điệu cổ cùng một số bài Xoan cải biên. Cuối cùng, xoan đã được đem về dạy ở các trường với một mục tiêu giản dị: Để học sinh hiểu được giá trị, ý nghĩa cũng như nguồn gốc của hát Xoan trên đất Tổ và để có thể hát được những làn điệu Xoan phổ thông.

Trường TH Thọ Sơn là đơn vị đầu tiên đưa hát Xoan vào dạy ngoại khóa. Cô giáo Nguyễn Minh Thịnh- Hiệu phó Trường TH Thọ Sơn cho biết "Để cho các em hiểu được giá trị của hát Xoan và trách nhiệm giữ gìn di sản này. Từ đó giáo dục các em thêm yêu quý, giữ gìn di sản của cha ông để lại". Cô Thịnh tâm sự: "Thực ra lời hát rất khó, nhưng qua những buổi học, chúng tôi nhận thấy các em rất thích thú. Nhiều em tỏ ra có năng khiếu  hát Xoan khi bắt nhịp, lấy hơi và hát đúng những điệu Xoan cổ".

"Chúng cháu mới được học một số bài thôi, nhưng các bạn trong lớp thích lắm. Có bạn khoe đã về hát cho ông bà, bố mẹ nghe rồi. Cháu cũng thế". Cô bé Nguyễn Thanh Huyền - lớp 4 trường TH Thọ Sơn khoe với chúng tôi khi được hỏi về chuyện học hát Xoan ở trường.

Đưa Xoan về nơi cội nguồn

Trao đổi về hướng bảo tồn, lưu giữ hát Xoan, ở tầm vĩ mô, ông Phạm Bá Khiêm- Phó giám đốc Sở VH-TT&DL cho biết: Cùng với xây dựng hồ sơ hát Xoan, Sở đã có một chương trình hành động để bảo tồn và phát huy các giá trị của hát Xoan gồm điền dã và bổ sung tư liệu. Đã tìm được 31 cửa đình thuộc 2 tỉnh Vĩnh Phúc, Phú Thọ (9 huyện) và 18 xã có hát Xoan và đang tiếp tục sưu tầm, kiểm kê. Toàn tỉnh hiện có 4 phường Xoan gốc với 120 người hát và biết hát Xoan. Từ 80-104 tuổi có 30 người, 60-80 tuổi có 38 người, còn lại là dưới 60 tuổi, trong đó có 10 nghệ nhân. Sở đang sản xuất 2 chương trình đĩa CD và VCD giới thiệu hát Xoan Phú Thọ; sưu tầm, xuất bản 1 bộ tư liệu về hát Xoan Phú Thọ; đã phối hợp với các cơ quan tuyên truyền của TƯ,  trong đó có Đài PT-TH tỉnh , Báo Phú Thọ để thực hiện tuyên truyền, quảng bá hát Xoan (sẽ truyền dạy hát Xoan trên sóng Đài PT-TH tỉnh). Đã làm việc với Sở GD-ĐT để đưa hát Xoan vào trường học. Thời gian tới, Sở sẽ tổ chức Liên hoan hát Xoan thường niên; yêu cầu tất cả các hội thi, hội diễn của tỉnh phải có tiết mục hát Xoan. Các chương trình văn nghệ do Sở VH-TT&DL chủ trì, sẽ lấy ca Xoan làm âm nhạc chủ đạo. Tiếp tục tranh thủ, động viên nghệ nhân truyền dạy hát Xoan tại cộng đồng và khôi phục một số di tích liên quan đến Xoan.

Trao đổi với ông Nguyễn Hữu Nhàn - một nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian về phương hướng để bảo tồn hát Xoan, ông cho biết: Nên phát triển, lưu giữ Xoan ở quê gốc và gắn với phát triển du lịch khi coi Xoan là một sản phẩm. Lấy du lịch để "nuôi" và gìn giữ Xoan. Theo ông, Xoan không thể truyền bá rộng rãi được mà chỉ có thể bảo tồn tại những địa phương có Xoan gốc. Ông Nhàn cho biết:  Sở dĩ hát Xoan tồn tại là đã sống trong tín ngưỡng và tâm linh của nhân dân; người dân chính là chủ thể lưu giữ hát Xoan. Do đó, cần phục dựng các lễ hội có hát Xoan tại những vùng Xoan gốc, vì rời lễ hội, hát Xoan sẽ phai nhạt dần cả làn điệu và nghệ nhân. Đối với lớp trẻ, để yêu hát Xoan và giữ gìn giá trị văn hoá đặc sắc này, cần làm cho họ thấy cái đẹp, cái hay của lễ hội, hát Xoan để từ đó tự nguyện tham gia hát, bảo tồn.

Tiếp cận với hát Xoan từ góc độ ngôn ngữ học, ông Cao Văn Định- nguyên Phó giám đốc Đài PT-TH tỉnh cho rằng: Trong hát Xoan, do ngôn ngữ có nhiều từ cổ, cần phải có lời dẫn, chú giải về nghĩa, lời, lối hát và từng quả cách để người nghe hiểu. Cũng theo ông Định, phải dạy hát Xoan một cách tử tế, giữ gìn và truyền bá từ các CLB được "nuôi" bằng kinh phí và lòng yêu nghề của chính các nghệ nhân. Đối với thế hệ trẻ, theo ông phải phân tích cho được cái hay, cái đẹp và giá trị của hát Xoan, có như vậy, giới trẻ mới ý thức được hết giá trị và sự cần thiết phải giữ gìn, bảo tồn hát Xoan.

Còn theo ông Nguyễn Anh Tuấn- Giám đốc Bảo tàng Hùng Vương, để lưu giữ và phát huy giá trị của hát Xoan, cần thiết phải bảo tồn những tư liệu đã có, tiến tới lễ hội hoá hát Xoan và phổ cập hát Xoan. Cần khuyến khích và duy trì các phường Xoan gốc, nhất là tục hát giữ cửa đình. Tổ chức cho các nghệ nhân truyền dạy cho thanh thiếu niên địa phương, đồng thời tạo điều kiện để các đoàn nghệ thuật trong và ngoài tỉnh, anh chị em nghệ sỹ xây dựng các tác phẩm, chương trình dựa trên chất liệu, đề tài của hát Xoan và  tăng cường tuyên truyền, quảng bá về di sản hát Xoan Phú Thọ.

Ông Nguyễn Khắc Xương- người đã nhiều năm nghiên cứu về hát Xoan nhớ lại: "Thời tóc còn đen, chân còn khoẻ, với chiếc xe đạp tòng tọc, tôi đi tìm Xoan. Đến những làng đồi, đến từng miếu nhỏ, đình to, về với làng Xoan gốc và được gặp các cụ Trùm, các cụ nghệ nhân, những đào và kép trẻ trung một thời họp thành phường, lếch thếch trên những nẻo đường đất Tổ, tiếng hát trên môi và hồn câu hát ấp ủ trong lòng. Giờ đây các cụ không còn, một thế hệ đã qua đi... Các cụ đã sống cực khổ trên mảnh đất này, đắp chăn sui, bữa ăn sắn nhiều hơn cơm, vậy mà chính các cụ đã là người bảo tồn được vốn quý của dân tộc, tài sản quý giá của đất Tổ. Các cụ đã cho tôi biết không cần nhiều lý lẽ thế nào là truyền thống, là bản sắc văn hoá dân tộc".

Quả đúng vậy! Xoan sẽ chỉ trường tồn, được lưu giữ và phát huy bản sắc của chính Xoan khi trở về và sống trong cộng đồng. Bởi chính những người yêu hát Xoan, hiểu Xoan sẽ hơn ai hết biết giữ gìn và phát huy di sản văn hoá quý báu này, để mỗi mùa xuân về, nơi cửa đình, trai gái ném đúm cho nhau, hát lời giao duyên "Đúm này em dặn thì nghe, đúm bay cho tới áo the đúm vào, đúm vào người hỏi làm sao, em là quả đúm, em vào kết duyên".

Hội Nguyễn (Nguồn:www.baophutho.vn)