ẢNH TƯ LIỆU

Danhsachhoivien

Văn học - Nghệ thuật :: Hát xoan Tài sản dân ca lâu đời phong phú và đặc sắc

(Nguoiphutho.com) Hát Xoan là vốn dân ca của các làng xung quanh vùng đất Tổ, được hát vào mùa xuân hàng năm. Theo các cụ phường Xoan kể lại, lúc đầu tên gọi là Hát Xuân, khi lối hát này khi được hát ở cửa đình, Xuân là tên huý nên phải gọi chệch đi là  Xoan. Theo truyền thuyết "Sự tích Hát Xoan" kể rằng : Vợ Vua Hùng mang thai đã lâu, tới ngày sinh nở đau bụng mãi mà không đẻ được. Người hầu gái tâu rằng, có nàng Tố Hoa xinh đẹp, múa giỏi hát hay, nên đón về múa hát có thể làm đỡ đau và sinh nở được. Vợ Vua nghe lời và cho mời nàng Quế Hoa tới...

Quế Hoa đứng trước giường hát, múa tay uấn chân đưa, người mềm như tơ, dẻo như bún, ai cũng phải mê.Vợ Vua Hùng nghe hát xem múa, không thấy đau nữa và sinh được 3 người con trai khôi ngô, đẹp đẽ. Khi ấy đang là mùa xuân.

Vua Hùng hết lòng khen ngợi Quế Hoa, mới bảo các mị nương học lấy các điệu múa, hát đó và gọi nó là Hát Xuân.

Các cụ nghệ nhân phường Xoan Phù Đức lại kể: Ngày xưa có ba anh em Vua Hùng đến vùng đất này tìm nơi lập nghiệp. Ba vị đi qua thôn Phù Đức vào buổi trưa và nghỉ lại ở một khu rừng cùng thôn. Các vị nhìn ra bãi cỏ trước mặt thấy lũ mục đồng vừa chơi vừa hát, chỗ thì đánh vật chỗ thì kéo co...Thấy vậy Đức Thánh Cả liền bảo bọn tuỳ tùng đem một số điệu hát dạy cho lũ trẻ.

Hát Xoan được sinh ra từ đó và phường Xoan Phù Đức là phường Xoan gốc.

Về nguồn gốc Hát Xoan nhiều nhà nghiên cứu đã dựa vào truyền thuyết, lịch sử, khảo cổ, xã hội... cho rằng nó khởi nguồn từ thời Hùng Vương được phát triến cho đến ngày nay. Như PGS.NS. Tú Ngọc nhận xét: " Hát Xoan mang trong nó nhiều tầng văn hoá tín ngưỡng khác nhau hơn hẳn nhiều hình thức diễn xướng nghi lễ -phong tục khác ở trung du và đồng bằng Miền Bắc, nơi có tín ngưỡng Thành hoàng, tín ngưỡng địa linh, tín ngưỡng phồn thực ,tín ngưỡng tổ tiên, tín ngưỡng thờ các anh hùng dân tộc về văn hoá và chống ngoại xâm. Sự hoà trộn nhiều tầng văn hoá tín ngưỡng khác nhau trong diễn xướng Hát Xoan chứng tỏ Hát Xoan đã có một lịch sử phát triển lâu đời". Theo Nguyễn Khắc Xương, Hát Xoan " Bắt nguồn từ lễ hội thời Hùng Vương(chứ không phải lễ hội Hùng Vương), Hát Xoan trong ban mai của nó không phải là Hát Xoan như ngày nay... Hát Xoan mà chúng ta tiếp nhận hôm nay là Hát cửa đình, là diễn xướng của tế lễ Thành hoàng...vào thời kì văn hoá Đại Việt, tới Lê Hồng Đức rồi Lê, Trịnh".

Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ phong tục, trước đây nó chỉ được hát ở cửa đình vào những ngày hội. Vì vậy nó còn được gọi là Hát cửa đình hoặc Khúc đình môn. Theo các nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian Phú Thọ thống kê có 17  đình làng  tổ chức lễ hội có Hát Xoan, và có 4 phường Xoan ở: Làng Phù Đức, làng Kim Đơi, làng Thét và làng An Thái.

Hát Xoan được tổ chức thành phường, gọi là phường Xoan. Mỗi phường có từ 12 đến 18 người, có một ông đứng tuổi có uy tín, nắm vững lề lối, thuộc nhiều bài bản, biết chữ nôm, biết tổ chức, huấn luyện gọi là ông Trùm, cùng với các đào (nữ), kép (nam) tuổi từ 18,20 có thanh, có sắc. Hàng năm phường luyện tập vào tháng Chạp để ra Giêng đi hát. Những người đi hát không phải vì kế sinh nhai, nghề sống chính vẫn là làm ruộng, làm nương, chỉ đi hát vào lúc nông nhàn.

Căn cứ vào nội dung và cách trình bày ta có thể chia làm hai phần : Hát  lễ ( nội dung hát thờ) và  Hát hội ( nội dung hát giao duyên là chính, có trai làng cùng tham gia hát biểu diễn với phường Xoan).

- Hát lễ gồm có: Hát chúc, Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang, Đóng đám ( nghi thức mở đầu).  Tiếp theo là 14 quả cách, mỗi quả có nội dung khác nhau, khi thì kể lại cách làm ăn, khi lại kể một câu chuyện một sự tích, cách trình bày cũng thay đổi. Mỗi quả cách có 3 phần: Giáo cách, là phần mở đầu, còn gọi là giang đầu hoặc bỉ đầu do một người dẫn cách hát. Đưa cách, là nội dung chính của quả cách. Cách trình bày, một nam dẫn cách, tốp nữ hát, múa phụ hoạ đệm theo. Kết cách, là phần kết thúc, thường do một cô đào hát để kết thúc. Nội dung phần hát lễ cầu chúc "quốc thái, dân an, mưa thuận gió hoà, nhà nhà no đủ".Về âm nhạc phần hát lễ đơn giản về tiết tấu và giai điệu, tính chất trang nghiêm, cầu nguyện.  Hát hội là phần trình diễn hết sức phong phú ở các lĩnh vực, lời ca, âm nhạc, múa và diễn xướng. Không chỉ có đào kép phường Xoan biểu diễn mà một số tiết mục còn có sự tham gia múa hát biểu diễn của trai gái làng sở tại hoà cùng cộng đồng. Phần này có các điệu: Bợm gái,Liên khúc Bỏ bộ, Xin hoa, Đố hoa, Đố chữ, Gài hoa , Đánh cá, Giã cá và có thể thêm các giọng vặt do nơi mời yêu cầu.

Trong nghệ thuật Hát Xoan có ba thành tố chính là:

-Về văn chương ( lời ca): Văn chương trong Hát Xoan rất phong phú, hợp thành từ dòng dân gian và bác học do các nhà nho tham gia sáng tác ở thời kì đất nước ta Nho học phát triển. Nội dung tuy đề cập đến nhiều mặt sinh hoạt xã hội những nhiều hơn cả là nội dung hát thờ và hát giao duyên( trữ tình) thể hiện những khát khao, mơ ước và niềm vui của con mgười. Lời ca trong Hát Xoan đều được ghi chép thành bài bản ít có những trường hợp ngẫu hứng.

- Về âm nhạc: Đã khai thác thu và ghi âm được 35 làn điệu, thể hiện được nhiều sắc thái tình cảm khác nhau. Giai điệu có 3 hình thức: nói, ngâm, và hát. Tiết tấu rất mạch lạc, đa dạng và có nhiều tìm tòi sáng tạo góp phần khắc hoạ tính cách, biểu đạt của mỗi điệu hát. Những trường hợp đảo phách ( syncope), nghịch phách ( contre-temps) thường ít gặp ở các loại hình dân ca khác thì trong Hát Xoan lại có rất nhiều. Điệu thức,  khúc thức đa dạng phong phú. Nhạc cụ có trống,phách đệm, giữ nhịp.

- Về múa.Trong mỗi cuộc Hát Xoan có khoảng 24 tiết mục nhưng chỉ có 3 tiết mục không có múa là :Hát chúc thánh, Xin huê- đố chữ, Hát đúm, còn lại đều có múa. Các nhà nghiên cứu múa chia múa Xoan thành 3 nhóm chính :Múa biểu cảm gồm : Thơ nhang, Kiều giang cách,Ngư,tiều, Canh,  Mục cách, Đông thời cách, Xoan thời cách...Múa biểu trưng gồm: Giáo trống, Giáo pháo, Đóng đám, Đối dẫy cách, Thuyền chèo cách, Tứ dân cách, Gài huê, Mó cá.Múa minh hoạ gồm: Bợm gái,liên khúc Bỏ bộ...

Trong ba loại múa trên múa biểu cảm chiếm số lượng nhiều hơn cả. Các hình thức, ngôn ngữ động tác múa trong Xoan không cầu kì phức tạp, rất dễ nhớ, dễ bắt chước, nhưng khá độc đáo và có năng lực truyền cảm.Nói chung,các hình thức mủa trong Xoan đều có cấu trúc và ngôn ngữ ổn định,rất ít trường hợp cho phép diễn viên ứng diễn.

Hát Xoan không chỉ là hát, múa mà nó còn là nghệ thuật của diễn xướng. Diễn xướng góp phần làm cho mỗi cuộc Hát Xoan lôi cuốn, hấp dẫn. Vì thế Đào kép phường Xoan không chỉ biết múa, hát mà còn phải biết diễn. Hát Xoan có tính hoà nhập cộng đồng cao, những nơi phường Xoan đến hát, một số trai làng sở tại cũng phải biết hát, múa cùng tham gia trong ngày hội.Ví dụ :

-Điệu Đánh cá nam hát : Đánh tiếc hay là đánh le, Gọng dậm anh cứng anh đè diếc dô.Tôp nữ:  Vông vông tầm, vông tập tầm vông.Tốp nữ vừa hát vừa cầm tay nhau thành một vòng tròn làm lưới quây lấy một anh trai làng (làm cá). Khi người con trai nào bị các đào xoan quây được phải vùng vẫy tìm cách thoát ra ngoài. Anh này thoát, các cô lại quây anh khác. Cuối cùng có một trai làng không thoát ra được, các đào xoan khiêng nằm ngửa đặt lên bàn thờ cúng vua. Cũng có nơi cá là nữ do tục lệ của nơi phương đến hát quy định. Màn diễn được kéo dài rất vui và hấp dẫn.

-Điệu Xin huê, một nam hát: - Anh xin nàng chút huê trong đụn. Một nữ hát: - Huê trong đụn anh thuận huê gì? Một nam tiếp: - Huê trong đụn anh thuận huê lúa. Tốp nữ tiếp : - Huê lúa mùa này nó chưa nở, Để một mai nó nở ,Thiếp lại bẻ cho chàng, Sợ chàng chẳng yêu, Sợ chàng chẳng dấu, Để huê nụ héo.Huê hời huê hỡi là huê. Các trai làng xin huê nhưng lại chỉ vào cô đào nào mình thích nhất, nên các cô mới không cho . Cứ thế lần lượt xin hết huê này đến huê khác.

-Điệu  Trống quân Đức Bắc: Các trai làng Đức Bắc mặc quần áo đẹp ra bờ sông Lô đón phường Xoan . Khi thuyền cập bờ sau vài lời, vài câu hát chào hỏi, các trai làng Đức Bắc khoác vào cổ mỗi cô đào một chiếc trống nhỏ mình mang theo, thế rồi từng đôi, từng đôi vừa đi vừa gõ trống vừa hát dẫn về đình làng.

Mỗi một điệu hát như một ca cảnh diễn trên sân khấu hết sức hấp dẫn . Đây là một đặc điểm khá nổi trội của Hát Xoan. Bởi vậy Hát Xoan không chỉ lâu đời mang trong mình nhiều tầng văn hoá mà nó còn rất phong phú, sinh động và đặc sắc.

Tác giả: N.S Cao Khắc Thùy