Mâm cúng mừng cơm mới của đồng bào dân tộc Tày, xã Cao Sơn, tỉnh Phú Thọ (trước đây là huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình cũ) bày vô số món ăn ngon gồm bánh trái, cơm gạo nếp nương, gà luộc, thủ lợn… Bên cạnh đó là các hoạt động văn hóa tinh thần như đánh cồng chiêng, nhảy sạp, khua luống…
Mừng cơm mới không chỉ là nghi lễ tạ ơn trời đất của đồng bào Tày ở xã Cao Sơn (Phú Thọ) sau một mùa vụ bội thu mà còn là sợi dây thắt chặt tình đoàn kết, khơi dậy khát vọng phát triển kinh tế, gìn giữ bản sắc của bà con nơi đây.
Gạo nếp nương, hương “hạt ngọc của trời”, lòng biết ơn tiên tổ trên mâm cơm cúng
Khi những đợt gió mùa Đông Bắc tràn về trên sườn núi tại các xóm Cò Phầy, Diều Luông, Diều Nọi, cũng là lúc người Tày ở xã Cao Sơn (huyện Đà Bắc, tỉnh Hoà Bình trước đây, nay thuộc tỉnh Phú Thọ) kết thúc một chu kỳ sản xuất vất vả. Trong tâm thức của người dân nơi đây, hạt lúa không chỉ là lương thực thuần túy mà còn là “hạt ngọc của trời”, là kết tinh từ mồ hôi trên nương rẫy và sự che chở của thần linh.
Đối với người Tày Cao Sơn, Lễ mừng cơm mới là thời khắc thiêng liêng nhất trong năm để báo công với tổ tiên về một năm mưa thuận gió hòa.
Nét độc đáo của người Tày Cao Sơn là quy định nghiêm ngặt về việc sử dụng lúa mới. Cơm từ gạo mới tuyệt đối không được ăn trước khi làm lễ cúng. Giống lúa nương tại đây có đặc điểm hạt dài, trắng trong, khi nấu chín tỏa mùi thơm dịu, vị ngọt thanh và mát lành.
Để chuẩn bị cho mâm lễ, các gia đình phải chọn những hạt gạo ngon nhất, kết hợp với những sản vật tự nhiên từ núi rừng và khe suối.
Mâm lễ dâng cúng mang đậm dấu ấn của nền văn minh lúa nước và văn hóa nương rẫy: cơm nếp ruộng, cá suối nướng, thịt chim rừng, chuột rừng, hoa bắp chuối và rượu cần. Một quy tắc bất thành văn là người Tày không dùng thịt gia súc, gia cầm do con người chăn nuôi để tế lễ, nhằm thể hiện sự tôn trọng tuyệt đối với tự nhiên.
Trong không gian trang trọng, thầy cúng thay mặt các gia chủ làm lễ khấn, kể lại chi tiết hành trình từ lúc dẫn nước vào ruộng, gieo mạ, cấy lúa cho đến ngày gặt hái, phơi thóc rồi cất vào gác kho.
Lời khấn vừa là sự tri ân, vừa là bản tổng kết sản xuất bằng ngôn ngữ tâm linh, khẳng định sự gắn bó mật thiết giữa con người với đất đai, nguồn nước.
Thắt chặt tình thân, khơi tiềm năng vùng cao
Từ một nghi lễ mang tính gia đình, Lễ mừng cơm mới giờ đây đã trở thành ngày hội chung của toàn xã Cao Sơn, mang một ý nghĩa đặc biệt khi lần đầu tiên được tổ chức quy mô cấp xã sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Việc mở rộng quy mô tổ chức không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa mà còn tạo không gian giao thương, quảng bá nông sản địa phương.
Tại ngày hội, các gian hàng trưng bày mật ong rừng, gạo nếp nương, cây thuốc quý hay giống lợn bản địa luôn thu hút đông đảo người dân và du khách.
Chị Lường Thị Đào, trú tại xóm Diều Luông phấn khởi chia sẻ: “Năm nay nếp nương được mùa, con gà, con lợn trong chuồng cũng nhiều hơn nên bà con ai cũng có của ăn của để. Ngày hội mừng cơm mới là dịp để mọi người ngồi lại với nhau, chia sẻ kinh nghiệm làm ăn, thắt chặt thêm tình làng nghĩa xóm sau một năm bận rộn trên nương dưới ruộng“.
Theo bà Bùi Thị Hòa Bình – Chủ tịch UBND xã Cao Sơn, tỉnh Phú Thọ, xã hiện có diện tích tự nhiên hơn 124km2 với dân số gần 9.000 người, trong đó dân tộc Tày chiếm đa số. Sau khi sáp nhập từ hai xã cũ, đời sống nhân dân đang dần thay đổi nhờ sự đầu tư của Nhà nước về hạ tầng điện, đường, trường, trạm.
Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật và chuyển đổi số trong nông nghiệp cũng đang được đẩy mạnh để nâng cao giá trị hạt gạo và các sản phẩm đặc trưng của địa phương.
“Địa phương xác định việc tổ chức Ngày hội Mừng cơm mới là nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo tồn văn hóa phi vật thể. Qua đó, xã mong muốn tạo tiền đề để gắn kết phát triển du lịch bền vững, giúp du khách hiểu hơn về sự mộc mạc, chân chất và giàu lòng hiếu khách của người Tày“, Chủ tịch UBND xã Cao Sơn chia sẻ.
